Nama Jawa Tilas Ninggal Telas8 min read

Critane, kancaku ana sing lagi wae duwe anak. Anake lanang, laire wayah wengi nalika rembulan sumunar nganti cahyane padhang njingglang, ing sasi pasa, karo kancaku diwenehi jeneng Lunar Ramadhan. Beda wektu beda panggon. Ana meneh kancaku sing duwe anak wedok loro kembar, sing siji jenenge Fatimatus Zahra sijine meneh dijenengi Eva Maria. Liyane, ana kancaku meneh sing anak lanange dijenengi Jinchuriki Rohmawan amerga kancaku seneng nonton film Naruto tapi dee relijius.

Jeneng anake kancaku apik-apik, tenan. Dirungokna wae wis penak. Sukmben pas wis mlebu sekolah mesthi jeneng kuwi mau dadi jeneng sing paling apik sakkelas. Nanging, nalika nyawang tangga teparung utawa kanca desa sing lagi wae duwe anak, jenenge malah luwih gampang dielingi, contone Siti Sukini, Dadung Sukarna, Ahmad Legi, lsp.

Emane, masiya neng desa, kanca sing aweh jeneng anak kanthi cendhak saiki uga bisa diarani wis arang. Rata-rata nek saben duwe anak anggone njenengi wis melu dadi angel. Jeneng sing biyasane sakkata utawa rong kata cukup, saiki wis malih bisa tekan telu nganti limang kata. Kajaba anake Elon Musk, sing jenenge mung sakkata tapi mbingungi tenan.

Angel utawa gampang nama sipate relatip tur tetep wae klebu donga lan tetenger jabang bayi calon manungsa. Mula nama kuwi mau ora bisa disepelekake. Sajroning nama ana nyawa, ana pangarep-arep, ana gegayuhan, ana agama, lan ana budaya.

Ilustrasi nyusoni anak. Sumber gambar: mamanatural

Ora ana manungsa tanpa nama. Tekan mati, nama tetep wigati. Titeni wae, senadyan manungsane mati, namane tetep digawa ta?  

Cekak ukara, nama kuwi alamate manungsa. Pancen pener saknama bisa manggon ing pirangane manungsa. Kaya umpamane nama Ridwan, neng negara iki mesthi ana pirang ewu wong sing jenenge ana ukara Ridwan. Ora mung ngono, umpama jeneng pepake Ridwan Rustamaji, mesthi saknegara iki ana sing jenenge Ridwan Rustamaji kuwi ora kurang cacahe.

Banjur nek pancen namane padha nanging manungsane beda, kok bisa diarani alamate manungsa? Ora liya amerga alamat sing dimaksud ing kene yaiku alamat saka titipan wong tuwa loro sing wis ngumbara ing alam donya.

Padha kaya tulisan ilmiah, anak kuwi ‘kesimpulan’ kanggo lumakuning wong tuwa loro nalika isih enom. Saben ‘kesimpulan’ mesthi beda, senadyan padha bentuke nanging isine tansah beda.

Milih Nama

Kanggone wong Jawa, nama utawa jeneng kuwi perkara sing sakral. Sakelek-eleke wong tuwa, mesthi aweh jeneng nama sing duweni makna becik marang anake. Bisa dititeni saiki, anak koruptor negara mesthi jenenge apik-apik ta? Rasane meh ora mungkin ana anak koruptor sing jenenge tampa sakkata tur ndesit.

Nama sing dipilih karo wong tuwa kanggo anak biyasane wis diangen-angen suwe. Ana kalane nama sing dientuk uga ditambahi dening simbah utawa sanak kadang liya. Bisane nama dipilih mau bakal mbukak kanyatan bab kahanan kabudayan, pendidikan, sosial, ekonomi, lan agama sing diduweni kalawan kulawarga.

Sakumpama kulawargane Islam kenthel, bakal digoleki nama-nama sing duwe makna apik sajroning ukara Islam. Perkara sing padha uga kelakon marang kulawarga sing agamane kenthel liyane. 

Sakbanjure, tingkat sosial lan pendidikan kulawarga uga dadi titikan jeneng. Nanging, gandheng wis ana internet, perkara iki wis ora bisa dadi tengeran mutlak, amerga tanpa strata sosial sing dhuwur lan tanpa latar pendidikan sing dhuwur, sapa wae bisa aweh jeneng sing apik marang anake sarana internet.

Nama sing dipilih kudu pas marang anak. Ora bisa sakkarepe dhewe. Mengkono kapitayan sing sumebyar. Umpama jeneng anak mau ora cocog, banjur anake lara-laranan, diarani nek anak kuwi mau kabotan jeneng, mula butuh diganti. Kasus kabotan jeneng ing budaya Jawa iki sakjane rada unik lan angel dinalar.

Kabotan Jeneng

Ora sithik kasus kabotan jenenge sing kelakon ing Jawa. Anak sing diarani jenenge abot bakal gampang kena lara tur seneng tetangisan ing wayah tatemtu. Kasus kabotan jeneng iki durung bisa dicekel jalarane, apa amerga namane kedhuwuren kanggo tingkat sosial, ekonomi, agama, lan pendidikan sing cekak utawa piye durung jelas.

Anak minangka donga, nama minangka donga. Sumber gambar: Language of birth

Misal, ana bayi wedok coer lair saka kulawarga sing tingkat sosiale rada asor, banjur dening wong tuwane dijenengi Putri Siti Tribhuwana Tunggadewi, ora let suwe nalika anake lair mesthi gampang lara, senadyan durung barang pasti. 

Mengkene iki sing marai angel niteni apa ta tetenger jeneng sing abot. Apa jeneng kuwi mau diarani abot nek wong cilik nganggo jenenge wong gedhe?

Mula biyasane para wong tuwa wis bisa ngrasakake jeneng sing dipilih mau abot utawa ora kanggo anake, senadyan ora mesthi pener. Wong sing kahanan uripe rada angel, biyasane arang aweh jeneng sing katon gumebyar marang anake, nanging wong sing kahanan uripe sarwa cukup, ora angel aweh jeneng abot marang anake, lan anake mau ora kena apa-apa tur sehat-sehat wae.

Pancen kasus kabotan jeneng iki angel dicekel tur angel dinalar, nanging satengahing masyarakat pancen nyata kelakon. Nek wis kebacut kabotan jeneng, anak kuwi mau bakal dislameti banjur diganti jenenge. Nek bisa diganti jeneng nganti tingkat administrasi ya sokur, nek ora ya cukup diganti jenenge ing tataran spiritual wae supaya anak ora gopog.

Ganti jeneng kanggone wong cilik cetha biyasane mung tekan tataran spiritual, arang banget nganti ngganti ing bagian administrasi kaya ta akte lan KK. Nanging kanggone wong Kraton, perkara ganti jeneng kuwi ya gampang wae.

Kasus kabotan jenenge pancen bisa dipercaya lan bisa uga dipercaya. Tekan seprene isih dadi misteri. Diarani sugesti rasane ora mungkin, amerga anak sing isih cilik dhewe ora ngerti apa-apa. Nalika dheweke tetangisan lan lara-laranen amerga jenenge abot, dheweke cetha ora dhong. Nanging wayah jenenge diganti, dheweke langsung lerem lan ora lara-laranen.

Aneh meneh, jeneng sing diarani abot biyasane dijupuk saka basa Jawa, arang ana jeneng saka njaba Jawa sing kena kasus kabotan jenenge. Ngelingi jaman saiki sing sansaya suda wong tuwa aweh jeneng Jawa, kasus kabotan jeneng uga melu suda. Iki isih hipotesa wae, durung candhak tekan kasus ing lapangan saktemene. Sakorane bisa dinggo cekelan.

Bisa dimangerteni menawa nama kuwi donga, nanging wis dadi wenange Gusti ta apa donga bakal diijabah utawa ora. Dadi sakapik-apike nama durung dadi jaminan anak kuwi mau bakal dadi wong apik. Kanyatan pancen ngono, nanging prelu dielingi, ora ana salahe nyoba donga

Nama Jawa Saktemene

Basa Jawa ora bisa ucul saka basa liya. Ing jaman Jawa kuna, gelem ora gelem basa Jawa kangslupan basa Sansekerta. Mengkono uga nalika jaman sansaya maju, ana basa Arab, Basa Landha, nganti Basa Prancis, kabeh kaserep sajroning basa Jawa lan marai sugih kabudayan Jawa. Kahanan sing padha kelakon uga ing babagan nama wong Jawa.

Awak dhewe ora ngerti kaya piye nama asline wong jaman Jawa kuna, sing awak dhewe ngerti mung nama raja, nama pujangga, lan para punggawa. Arang banget ana nama asli sing bisa awak dhewe ngerteni. Kaya nama Prapanca, pujangga sing nyipta Desawarnana, kuwi mung jeneng paraban kanggo tenger karyane, durung barang pasti jeneng asline. 

Sajroning lingkungan kraton, nama Jawa sing kaserat ing Kakawin, Kidung, Babad, lan Serat, unda-undi kecampur kalawan nama asli, lan dianggep nama asli, kamangka ing satengahing kraton sing arane nama bakal tansah solan-salin gumantung siklus uripe lan pangkat sing dientuk.

Senadyan durung cetha nama asli Jawa jaman kuna biyen kepiye, sakorane bisa dititeni khazanah nama wong Jawa jaman semana. Ing jaman Jawa kuna, nama sing dipilih ora adoh saka alam sakubenge, sakliyane nganggo nama saka serapan Sansekrta.

Embuh nama asli embuh jejuluk, awak dhewe ngerti jeneng Gajah Mada, Kebo Ijo, Maesa Wuni, Lembu Peteng, Turukjaran, Bango Tong-Tong, Yuyu Kangkang, lan sakpiturute. Jeneng-jeneng kewan dijupuk dadi nama, embuh mau nama asli utawa nama jejuluk, nanging sing cetha nama kewan kerep dijupuk.

Sumber gambar: Language of birth

Conto jeneng sing nganggo aran kewan ing dhuwue mau tumemplek aneng wong sing duwe pangkat lan gelar sajroning kraton, kaya piye namane kawula Jawa jaman semana durung bisa katitik kanthi cetha. Jeneng kewan dijupuk kanthi pangarep-arep supaya kapribaden lan watak sing diduweni bisa kaya kewan sing dipilih.

Suwene-suwe, nalika Islam wis mlebu, nama Jawa sing sakdurunge nganggo nama kewan salin dadi njupuk basa Arab lan ngemot swasana Islam. Sakjane faktor ilange nama-nama kewan dinggo nama wong Jawa kuwi dudu mung amerga sumebyare agama Islam, nanging uga amerga sudane alam lan owahe pola pikir manungsa Jawa sing sithik baka sithik ora gelem meneh nganggo jeneng kewan kanggo anake amerga kewan dianggep luwih asor tinimbang manungsa.

Sakenteke mangsa kraton-kraton, madege Republik lan wiwit angslupe kapitalisme lan kahanan pola komunikasi sing sansaya ngembang, jeneng Jawa sansaya akeh rupane. Tekane agama Kristen lan Katolik banjur aweh jeneng sing rada kulonan kanggone wong jaman saiki, kamangka ing jaman sedurunge, durung candhak abad 21, jeneng Jawa wong katolik utawa kristen isih ana mambu Jawane.

Nek ngematake tata cara aweh jeneng wong Jawa, ST. Widodo, dkk (2010) wis mbagi menawa jeneng wong Jawa ana pirangane wujud lan bisa diperang meneh ing strukture antara unsur dasar lan unsur kompleks. Contone jeneng Wahyu Kalaenjang kata wahyu klebu unsur dasar banjur Kalaenjang klebu unsur kompleks amerga kawujud saka kala + enjang.

Wujud nama Jawa sing dibagi ST. Widodo, dkk (2010) kajupuk saka macem-macem latar. Unsur-unsur sing aweh pengaruh marang wong Jawa milih jeneng kanggo anake ing antarane yaiku; unsur agama, unsur alam (flora & fauna), unsur pewayangan, situasi tatemtu, lan wayah tatemtu

Pancen kahanan sudane nama asli Jawa kanggo cah bayi ing jaman saiki rada nrenyuhake, kaya-kaya tenanan nek wong Jawa kuwi ilang Jawane, lan ilange Jawa diwiwiti saka jeneng anak sing wis ora Jawa. Senadyan mengkono, awak dhewe ora bisa cawe-cawe nalika wong tuwa milih jeneng kanggo anake. 

Gombalamoh
Latest posts by Gombalamoh (see all)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *