Memperingati Hari Wayang Dunia 2020, tulisan tahun 2019 ini dinaikkan kembali dengan beberapa revisi data. Membahas tentang transformasi kelir pertunjukan wayang

Tengah wengi, warung angkringane Pac Man ora malah sepi nanging sansaya rame. Wong-wong tuwa padha teka sakwise nguculi kelonan bojone. Ganti cah enom-enom sing baka siji padha lunga saka warung. Pancen wis rada suwe cah-cah enom jagongan ana ing warung, kepenak wifian nganti pirang-pirang jam senadyan pesene mung wedang teh siji.

Tipi sing cumenthel ing ndhuwure kulkas ket bar Maghrib tekan jam sewelas nyetel video klip Balungan KereKartonyono Ninggal Janji, lan tembang Jawa anyaran sing lagi ngehit. Cetha sing nyetel cah-cah enom. Gandheng wis tengah wengi, lan wis cukup suwe nyetel musikan, Pac Man mindhah siyaran mau. Cah-cah enom tumuli sambat, nggersula, amerga Pac Man mindhah dadi siyaran strimingan wayang.

“Gantian cah, ana strimingan Seno, je. Kae bapak-bapak wis dha siyap.” Kandhane Pac Man sinambi cekikikan. Pancen bener, warung angkringan sing lumayan jembar tur ana pasilitas wifine Pac Man wis dikebaki bapak-bapak lan mbah-mbah. Wis padha siyap nonton strimingan wayangane Seno.

Kahanan sing kelakon ing angkringane Pac Man pancen gayeng banget. Dhek biyen nek nonton wayang wae njagakake wara-wara gethuk tular lan olehe mangkat mesthi bareng-bareng mlaku utawa ngepit. Saiki, wis cukup nyambung wifi, nonton strimingan wayang. Ora prelu kelayapan turut dalan mung kanggo golek tontonan wayang.

Screenshoot teka wayangane Ki Seno Nugroho swargi. Sumber gambar: Wayang Kulit Ngakak

Saka tipi sing nyetel strimingan wayang ing angkringane Pac Man, jebul penontone Ki Seno via Youtube nganti ewonan! Edan, kurang luwih antarane 20.000 nganti 60.000 penonton live e Ki Seno ing channel Dalang Seno.

Kuwi wae isih kurang akeh nek ditambah karo sing padha nonton ing lokasi, totale bisa luwih akeh meneh, durung meneh sing ngrungokake saka radio, lan saka channel Youtube liya sing padha nyiarake live e Seno nanging dudu channel resmine Seno sakkanca.

Umpamane ana pagelaran tontonan wayangan massal sing digawe gedhen, kanthi petang sisi proyektor layar, banjur digelar ana ing Stadion Maguwaharjo, mesthi tribune Stadion Maguwoharjo ora cukup.

Keturutan ana sisan sing padha sangu klasa lan koran saka ngomah kanggo klesetan ing lemah lapangan.

Swasana nonton wayang

Kedadeyan ing angkringane Pac Man sing nyetel wayangan banjur dikrubut wong desa mau dadi tandha menawa ing papan liya uga kelakon kahanan sing padha. Durung meneh kanggo wong-wong sing padha striming dhewean ing kamar utawa ana ing plaza Telkom.

Wis kebukti tenan ta, lakuning tontonan wayang kuwi mesthi bisa madhakake angkah tumrap lakuning jaman. Ora mung saka babagan crita, fesyen, utawa musik, nanging uga media.

Watesing Kelir Wayang

Owahing tontonan wayang kelakon kanthi utuh lan anut marang corak budaya Jawa sing kasebar. Ana sing cara Banyumasan, Wetanan, Surakarta, Yogyanan, lan liya-liyane. Saka wujud sandhangan nganti tembang uga ngrembaka. Pokokmen, kaya-kaya ora ana enteke.

Undhaking jaman ora nyiutake tontonan wayang nanging malah njembarake samudraning kawruh tontonan wayang.

Pener apa kandhane Umar Kayam, wayang pancen tontonan abadi, kelir wayang tan ana watese.

Ngomong bab kelir wayang, mesthi kelir kuwi warnane putih sing dinggo tibane cahya damar kanggo mawujudake ayang-ayange wayang. Dadi ana rong instrumen kunci supaya tontonan wayang bisa diarani wayang, yaiku kelir lan cahya damar.

Nek ora ana loro kuwi, tegese wayangane dudu wayang pakeliran nanging wayang jenis liya, lha neng kene sing arep dirasani kuwi kelire wayang.

Wayang lan kelir

Sakngertine awak dhewe, kelir wayang minangka jagad ginelar iki, nanging kuwi pangerten filosofise. Ing sandhingan pangerten filosofis, mesthine ana fungsi liyane. Nek ujare Sri Muljana, kelir wayang ing jaman dhisik duwe fungsi kanggo misah antarane penonton lanang lan wadon.

Lanang ana ing kelir ngarep, sing wadon ana ing mburi kelir. Nanging pangerten kuwi wis lawas banget lan ora patia mlebu nalar. Mula, sajak sing luwih cocog kanggo mretheli tegese kelir ya balik ing wiwitan mau, kelir minangka tibaning sorot cahyane damar supaya mawujudake ayang-ayange wayang.

Konon, wong jaman biyen nek nonton wayang ora tau nonton saka ngarep, mesthi padha nglumpuk ing sisih mburi kelir supaya katon cetha wewujudane ayang-ayang wayang amerga cara sing trep nonton wayang ya saka mburi, ora saka ngarep.

Ing jaman saiki, ngarep mburi padha wae, gumantung krentege ati wae. Saka mburi mangga, saka ngarep ya mangga.

Umpama manut pangerten sing muni nek kelir wayang kuwi mawujudake jagad ginelar, bakal ketemu gathukan menawa apa wae media sing dinggo nonton wayang kuwi bisa diwastani kelir.

Pengrajin wayang. Sumber gambar: Delpher

Maksude ngene, ing taun 90’an nganti 2000’an rak akeh channel tipi nasional sing padha nyiarake wayang, kaya ta Indosiar, RCTI, TVRI, lan sakpiturute, lha kelir wayang dudu mung kelir putih sing disuting, tipi sing dinggo nonton wayang mau uga klebu kelir, kelir kanggone sing nonton wayang nganggo piranti tipi. Rak ora kleru ta? Nek nganggo dhasar kelir minangka wujuding jagad ginelar.

Jan Mrazek, peneliti wayang lan sambung rapete klawan media teknologi, kandha menawa wayang sing ditonton saka tipi lan wayang sing ditonton kanthi teka ing papan pagelaren akeh banget bedane.

Ing tipi, penonton wayang mung bisa nyilih matane alat shutingan, lan mung duwe sak sudut pandhang. Beda banget kalawan nonton wayang ing papan pagelaran, penonton wayang bisa mubeng saksenenge lan milih posisi tonton sing miturute paling penak.

Senadyan kaya mengkono. Ing jaman wayang tipi, kandhane Jan Mrazek, penonton wayang ing tipi ora ateges kentekan pilihan. Pancen bab sudut pandang, penonton wayang ing tipi mung duwe sak sudut pandhang, nanging penonton wayang ing tipi bisa luwih fleksibel anggone nonton amerga bisa nyambi gaweyan liyane.

Wayang ing tv

Jayane wayang ing tipi, lumaku kanthi ajeg, saben esuk mesthi ana tontonan wayang. Kuwi kahanan ing taun 90’an nganti 2000’an. Saiki, ora prelu ngenteni esuk kanggo nonton wayang. Kelir wayang sing wis pindhah ing layar tipi, saiki wis pindhah meneh ing layar laptop lan hape, mula awak dhewe bisa sakwayah-wayah nonton wayang.

Wayang Kelir Hape

Ora prelu ngenteni wong nanggap wayang lan ngenteni lakon sing dipengini. Cukup bukak hape, sambung internet, bukak youtube, banjur nonton video wayang sing kok senengi. Gampang banget ta? Kelir wayang tetep warna putih, nanging kelire wayang ing urip manungsa wis digawa saben dina.

Sosial media ana akeh, khusus kanggo konten video, sing paling cocog dinggo yaiku Youtube. Jane neng Facebook lan Instagram bisa diisi konten video, perkarane ora bisa madhani efektife Youtube sing khusus kanggo nyiarake video.

Kanggo nyelarasake pribadhi tumrap jaman, para dhalang ngerti nek kudu bisa manfaatake sing jenenge internet lan sosial media. Mula sarana Youtube, para dhalang mbrandhing awake dhewe sinambi nyiarake dokumentasi video nalika dheweke main wayang, ana sing diupload kanthi durasi kebak lan ana uga sing mung kethokan.

Wayang ing ngarep kelir. Sumber gambar: Period Paper

Gampange tampilan Youtube lan desain interface sing ora ruwet marai Youtube dadi idola. Ya kanggo wong tuwa lan kanggo cah enom. Ora gumun akeh wong-wong tuwa pilih dolanan Youtube tinimbang dolanan sosial media liyane. Tur cah-cah enom nek golek hiburan mesthi njujug Youtube.

Nalika ngetik wayang ing tombol search, akeh banget video tontonan wayang. Kanggo niliki kaya piye swasana nonton wayang sarana Youtube, jajal golek channel-channel  Youtube sing kerep ngupload video wayang lan nyiarake live wayang kanthi ajeg.

Sakliyane kuwi, uga niliki pira subscriber e lan wis sepira suwene disetel, penelitian cilik iki kelakon tanggal 22 Desember 2019 jam 23.30 WIB. Nanging dina iki, Sabtu, 07 November 2020, datane diperbaharui, supaya selaras. Kasile ngene iki, diurut miturut jam penayangan sing paling akeh.

  1. Wayang Jawa |153.649.222x ditonton
  2. Jawanesia |139.723.646x ditonton           
  3. Pak Utis |104.953.390x ditonton
  4. Dalang Seno |104.674.187x ditonton
  5. Sanggar Cemara |80.719.512x ditonton
  6. PWKS |34.340.344x ditonton

Saben channel ing dhuwur mau dijupuk miturut jumlah tontonan sing luwih saka 10.000.000x ditonton. Akeh banget ta? Apa kowe klebu petungan saka jutaan penonton wayang ing Youtube? Nek durung, ndang nonton ben mlebu itungan. Tur, isih akeh banget channel sing sok upload video pagelaran wayang.

Emane, ora kabeh channel ajeg ngupload lan nyiarake dokumentasi tontonan wayang, striming wayang, utawa babagan kawruh wayang. Ana channel-channel sing isine luwih akeh uploadan video nalika limbukan utawa goro-goro lan tontonan dagelan ing njabane wayang, kaya ta channel Wayang Jawa, Jawanesia, lan Pak Utis. Telung channel kuwi luwih kerep upload video banyolan, dagelan, utawa goro-goro tinimbang video wayang.

Tampilan channel PWKS

Video banyolan sing diupload kanthi akeh banget dening channel Wayang Jawa, Jawanesia, lan Pak Utis, ora wurung dadekake dheweke duwe akeh subscriber lan jumlah tontonan sing nganti atusan yuta ditonton.

Kasus sing beda katon ana ing channel Dalang Seno lan PWKS sing murni nyiarake tontonan wayang lan ana siji loro video vlog tim wayang. Rong channel iki klebu ajeg tur utun anggone nyiarake wayang, amerga saben dina mesthi ana uploadan anyar. Banjur kanggo channel pungkasan yaiku Sanggar Cemara isine uploadan video wayang luwih akeh tinimbang video liyane.

Akehe subscriber selaras kalawan jumlah ping piro video ditonton. Sansaya akeh jumlah subscriber, sansaya mundhak jumlah tayangane. Bab iki bisa ditiliki kanthi nonton kolom ‘tentang’ ing sajroning channel.

Wis katon cetha wela-wela ta, menawa kelire wayang wis ora sewates duwe warna putih lan mung kanggo donyane wayang, nanging uga klebu carane awak dhewe nonton wayang. Para dhalang bisa maca kahanan peradaban, mula gegancangan bisa nyelarasake awak marang swasana donya sing sarwa digital.

Gambaran wayang kelir hape

Jenenge wae video Youtube, lan dhasaring wayang kuwi pancen duwekke wong akeh, mula para dhalang uga channel resmi siaran wayang los-los wae nalika ana channel abal-abal sing nyathut dokumentasi video wayang tanpa idi palilah saka dhalange utawa channel resmine.

Senadyan mangkono, tinimbang ngurusi hak siar, pancen sing luwih wigati yaiku njaga animo pawongan Jawa supaya tansah ngrumat wayang. Utamane liwat kelir wayang ing Youtube. Nanging tetep wae, suk mben nek pandemine wis rampung, kudu sregep nonton wayang langsung lho

Gombalamoh
Latest posts by Gombalamoh (see all)